Specificatie van de uitkomstmaten

*De werkgroep heeft de volgende grenzen voor klinisch relevante verschillen vastgesteld: een relatief risico van 0,8 of 1,25

Er is op 12 augustus 2024 gezocht in Medline (via OVID) en CINAHL (via EBSCO), Invert met behulp van relevante zoektermen. Er is gefilterd op: studies vanaf 2005, Engels, Nederlands, Duits en Frans, systematische reviews (SRs), randomized controlled trials (RCTs) en overig vergelijkend onderzoek.

De zoekverantwoording is toegevoegd in bijlage 1.1.

De search leverde in totaal 987 titels op (zie PRISMA Flow diagram, bijlage 1.2). Op basis van titel en abstract werden tien studies voorgeselecteerd. Na screening van de volledige tekst, werden deze tien studies geëxcludeerd (zie bijlage 1.3 – exclusietabel)

Er konden geen studies worden opgenomen in de literatuursamenvatting.

Er is geen literatuur gevonden die de zoekvraag beantwoordt.

De werkgroep constateert dat verpleegkundigen op de afdeling of op de polikliniek altijd werken met (semi-)gesloten systemen die zijn voorzien van een barrière, bijvoorbeeld een lijn gevuld met fysiologisch zout of lucht. Het risico op blootstelling aan cytostatica bij het bereiden van een cytostaticum voor een verpleegkundige is laag (calamiteiten uitgezonderd).

Bij BCG én Mitomycine C moeten de omgeving en de toediener beschermd zijn tegen blootstelling. Daarom past de werkgroep dezelfde veiligheidsmaatregelen toe bij Mitomycine C en BCG.

De werkgroep constateert dat voor het bereiden van cytostatica het van belang is om te zorgen voor een goede persoonlijke hygiëne conform de SRI-richtlijn Handhygiëne & Persoonlijke hygiëne medewerker. Indien dit uitgangspunt wordt gerespecteerd en de meest risicovolle handelingen in de bereidingsruimte worden uitgevoerd, dan kan tijdens de voorbereiding van (semi-) gesloten systemen worden volstaan met het dragen van niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen (Cytostatica | Dokterhoe, n.d.). De niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen moeten bestand zijn tegen cytostatica en voldoen aan de NEN-EN 16523-1:2015+A1:2018. Het dragen van niet-steriele handschoenen is noodzakelijk om te anticiperen op mogelijke calamiteiten. Bij incidenten kunnen de handen namelijk het eerst besmet raken. De kans op een calamiteit bij normaal uitgevoerde werkzaamheden is gering.

De werkgroep constateert dat het inzicht en discipline vereist om handschoenen (persoonlijke beschermingsmiddelen) te gebruiken wanneer besmetting mogelijk is en ze uit te trekken wanneer die kans afwezig is.

Het dragen van aanvullende beschermingsmiddel zoals overschort en gelaatsbescherming (bril + screen) is bij de voorbereiding niet nodig. Het systeem is ofwel voorzien van een barrière, ofwel schoongespoeld. Bovendien is de kans zeer gering dat de kleding bij normaal uitgevoerde werkprocedures besmet wordt met cytostatica. (Cytostatica | Dokterhoe, n.d.)

Vanuit het perspectief van de patiënt en hun naasten verwacht de werkgroep geen voorkeur voor de beschermende middelen die de zorgverlener draagt.

In het kader van kosteneffectiviteit wordt verwacht dat het dragen van niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen wenselijker is dan routinematig gebruik van aanvullende beschermingsmiddelen (zoals overschort en gelaatsbescherming). Hiermee wordt verspilling van materialen voorkomen en worden de zorgkosten van deze aanvullende beschermingsmaatregelen beperkt, met behoud van de veiligheid voor de verpleegkundige.

In het kader van duurzaamheid wordt verwacht dat het dragen van niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen wenselijker is dan routinematig gebruik van aanvullende beschermingsmiddelen (zoals overschort en gelaatsbescherming). Hiermee wordt verspilling van materialen voorkomen en worden de afvalstroom van deze aanvullende beschermingsmaatregelen beperkt, met behoud van de veiligheid voor de verpleegkundige en de patiënt.

De werkgroep voorziet geen ongelijkheid in de toepassing van de veiligheidsmaatregelen niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen voorafgaand aan de uitvoering van een blaasinstillatie.

Het dragen van niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen is voor patiënten, zorgverleners en beleidsmakers algemeen aanvaardbaar en sluit aan bij bestaande veiligheids- en hygiënevoorschriften. De maatregel is reeds opgenomen in de Arbocatalogus Cytostatica UMC's en maakt deel uit van de standaardzorg, waardoor implementatie geen belemmeringen kent. Verschillen tussen subgroepen of zorgdomeinen worden niet verwacht.

De aanbevelingen sluiten aan bij de bevindingen van (Hensley, 2016), een praktische vertaling van de opgestelde procedures van de Society of Urologic Nurses and Associaties (SUNA) en de American Urological Association (AUA). In deze publicatie wordt het dragen van geschikte persoonlijke beschermingsmiddelen, waaronder handschoenen, als standaardmaatregel beschreven. Het gebruik van aanvullende beschermingsmiddelen, zoals een schort of gelaatsbescherming, wordt alleen aanbevolen wanneer er een reëel risico is op spatten of morsen. Deze aanbeveling komt overeen met de bevindingen van de werkgroep en de EAUN richtlijn (2026). Hiermee wordt bevestigd dat de aanbevelingen niet alleen zijn gebaseerd op de Nederlandse context, maar ook in overeenstemming zijn met internationaal geaccepteerde werkwijzen.

Regiehouder: Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN)

Datum autorisatie: september 2026

Geautoriseerd door:
• Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

• Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker

• Nederlandse Vereniging voor Urologie

In 2024 is een multidisciplinaire werkgroep gevormd bestaande uit inhoudsdeskundige leden en vertegenwoordigers van relevante beroepsgroepen en patiëntenorganisaties die betrokken zijn bij het onderwerp blaasinstillatie.

De werkgroep bestaat uit de volgende leden:  

• Mw. Jeannette Verkerk-Geelhoed, MSc, verpleegkundig specialist St. Antonius ziekenhuis, namens V&VN Urologie verpleegkundigen, voorzitter
• Prof. Dr. Jeroen van Moorselaar, uroloog Amsterdam UMC, namens de Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU)
• Dhr. Piet Klein, bestuurslid Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, namens de gelijknamige patiëntenvereniging
• Dhr. Patrick Potjes, verpleegkundige in opleiding tot specialist bij de urologische oncologie, Universitair Medisch Centrum Utrecht, namens V&VN Urologie verpleegkundigen
• Mw. Anita Smits-van de Camp, MA-ANP, verpleegkundig specialist oncologische urologie, Radboud UMC, namens V&VN VS en V&VN Oncologie.

De richtlijn is ontwikkeld met ondersteuning van het Kennisinstituut V&VN.

De ondersteuning bestond uit:  

• Dhr. Lars Dijk, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Amy den Haan, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Dhr. Mitchell van Doormaal, MSc, Senior adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Saskia Persoon, PhD, Programmamanager, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Monique Wessels, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken t/m januari 2025)
• Dhr. Stevie van Mierden, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken vanaf februari 2025)
• Dhr. Marijn Molenaar, MSc, Beleidsmedewerker, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Anne-Marie Meijering, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Marlene Dodeman, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Ashley Spoelstra, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)

De ontwikkeling is gefinancierd vanuit de Kwaliteitsgelden Verpleging en Verzorging (ZonMw). De financier heeft op geen enkele wijze invloed gehad op de inhoud van de richtlijn. 

De ‘Code ter voorkoming van oneigenlijke Beïnvloeding door belangenverstrengeling’ is gevolgd. De belangen van de werkgroepleden en betrokken richtlijnadviseurs zijn bij de start en na afronding van de richtlijnontwikkeling geïnventariseerd door middel van de KNAW-code belangenverstrengeling. Eventuele belangenverstrengeling en beheersmaatregelen zijn besproken binnen de werkgroep. Een interne belangencommissie heeft de belangen en eventuele voorgestelde maatregelen gecontroleerd. In onderstaande tabel zijn de opgegeven belangen samengevat en eventueel voorgestelde acties opgenomen.

De afzonderlijke belangenverklaringen kunnen opgevraagd worden bij Kennisinstituut V&VN.

Het zorgvragersperspectief is geborgd in alle fases van de richtlijnontwikkeling. In de werkgroep is het zorgvragersperspectief afgestemd met Patiëntenfederatie Nederland en vertegenwoordigd door een werkgroeplid van Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker. In de commentaarfase is de conceptrichtlijn schriftelijk ter commentaar voorgelegd aan Patiëntenfederatie Nederland en Patiëntenfederatie blaas- of nierkanker.

Bij de richtlijnontwikkeling is de standaard aanpak van V&VN, gebaseerd op de AQUA-leidraad, gevolgd (Zorginstituut Nederland, 2021). De GRADE methodiek neemt hierbij een belangrijke plaats in (Neumann et al, 2024). De richtlijn is modulair opgebouwd zodat onderhoud efficiënt en flexibel kan plaatsvinden.  

De werkgroep heeft de knelpunten geïnventariseerd met een vragenlijst en het concept raamwerk schriftelijk voorgelegd aan verschillende partijen. De partijen die hieraan meededen zijn: Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), ActiZ. Geïnventariseerde knelpunten zijn vervolgens besproken en geprioriteerd, waarna deze omgezet zijn naar uitgangsvragen.

De uitgangsvragen zijn beantwoord middels de GRADE methodiek (Neumann et al, 2024). Waar mogelijk is systematisch gezocht naar wetenschappelijke literatuur. Vervolgens zijn op basis van de GRADE methodiek literatuurconclusies opgesteld. Middels het GRADE 'evidence-to-decision' framework heeft de werkgroep overwegingen in kaart gebracht en de rationale beschreven. Op basis van de relevante overwegingen is de richting en sterkte van een aanbeveling bepaald.

Bij uitgangsvragen waarbij het niet nuttig/mogelijk werd geacht om voor de beantwoording een (volledige) literatuuranalyse met GRADE beoordeling uit te voeren, is de reden hiervoor beschreven bij de betreffende module.  Binnen iedere module afzonderlijk is de verantwoording van de beantwoorden van de uitgangsvraag specifiek en transparant beschreven.

De conceptrichtlijn is ter becommentariëring voorgelegd aan de volgende verenigingen en (patiënt)organisaties: Actiz, IGJ, Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Patiëntenfederatie Nederland, Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, UMC NL, Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), Zorginstituut Nederland (ZiNL), Zorgverzekeraars Nederland (ZN).

De commentaren zijn verzameld, besproken en door de werkgroep zo veel mogelijk verwerkt in de conceptrichtlijn. Vervolgens is de richtlijn voor autorisatie/accordering voorgelegd aan de primair betrokken verenigingen en (patiënt)organisaties.

De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat deze aanbevelingen in een individueel geval niet van toepassing zijn. Er kunnen zich feiten of omstandigheden voordoen waardoor het wenselijk is dat in het belang van de patiënten van de richtlijn wordt afgeweken. Wanneer van de richtlijn wordt afgeweken dient dit beargumenteerd en gedocumenteerd te worden en is de verantwoordelijkheid van de zorgverlener.

Conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) is bij deze richtlijn geëvalueerd of de aanbevelingen uit de richtlijn substantiële financiële gevolgen hebben. Uit de kwalitatieve raming blijkt dat er waarschijnlijk geen substantiële gevolgen zijn (zoals deze gedefinieerd zijn in het Uitvoeringsbesluit Wkkgz, lid 3).

De werkgroep heeft bij elke richtlijnmodule per aanbeveling een advies uitgebracht over het tijdspad voor de implementatie, de daarvoor benodigde randvoorwaarden en de acties die de verschillende partijen dienen te ondernemen. Hiervoor is specifiek gekeken naar de factoren die de implementatie van de aanbeveling in de lokale setting kunnen bevorderen of belemmeren.     

Tijdens de ontwikkeling van de richtlijn is gebleken dat er naar sommige vragen uit de praktijk nog onvoldoende onderzoek is gedaan. Vervolgonderzoek is nodig om in de toekomst deze vragen duidelijker te kunnen beantwoorden. De kennisvragen zijn toegevoegd aan de modules.

Gezondheidsraad, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), & Federatie Medisch Specialisten (FMS). (2017). Gedragscode belangenverstrengeling: Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling (geactualiseerd januari 2017). https://storage.knaw.nl/2022-08/Gedragscode-belangenverstrengeling-januari-2017.pdf

Neumann I, Schünemann H (Editors). The GRADE Book version 1.0 (updated September 2024). The GRADE Working Group.

Zorginstituut Nederland. (2021). AQUA-leidraad: Leidraad voor kwaliteitsstandaarden [PDF]. AQUA-Leidraad (voorheen Leidraad voor kwaliteitsstandaarden) | Ontwikkeltools | Zorginzicht

Specificatie van de uitkomstmaten

*De werkgroep heeft de volgende grenzen voor klinisch relevante verschillen vastgesteld: een relatief risico van 0,8 of 1,25

Er is op 12 augustus 2024 gezocht in Medline (via OVID) en CINAHL (via EBSCO), Invert met behulp van relevante zoektermen. Er is gefilterd op: studies vanaf 2005, Engels, Nederlands, Duits en Frans, systematische reviews (SRs), randomized controlled trials (RCTs) en overig vergelijkend onderzoek. 

De zoekverantwoording is toegevoegd in bijlage 2.1.  

De search leverde in totaal 987 titels op (zie PRISMA Flow diagram, bijlage 2.2). Op basis van titel en abstract werden tien studies voorgeselecteerd. Na screening van de volledige tekst, werden deze tien studies geëxcludeerd (zie bijlage 2.3 – exclusietabel).

Er konden geen studies worden opgenomen in de literatuursamenvatting.  

Er is geen literatuur gevonden die de zoekvraag beantwoordt.

Geconstateerd wordt dat verpleegkundigen op de afdeling of op de polikliniek altijd werken met (semi-)gesloten systemen die zijn voorzien van een barrière, bijvoorbeeld een lijn gevuld met fysiologisch zout of lucht. Het risico op blootstelling aan cytostatica bij het bereiden van een cytostaticum voor een verpleegkundige is laag (calamiteiten uitgezonderd) (Blom et al., 2025). Bij het katheteriseren dient een katheter met een gelockte en geborgde verbinding gebruikt te worden. Hierdoor is een veilig en gesloten systeem mogelijk. Er zijn goede katheters met een gelockte en geborgde verbinding verkrijgbaar. Door gebruik te maken van een gelockte en geborgde verbinding met driewegkraan (zoals een Luerlock-systeem) ontstaat de mogelijkheid om na het instilleren de katheter met 5 ml NaCl 0,9% (het volume van de katheter en de eventuele gelockte en geborgde verbinding) door te spoelen zonder een open verbinding te laten ontstaan. Door het doorspoelen van de katheter kan het geneesmiddel niet buiten de patiënt komen. Dit draagt bij aan de veiligheid voor zowel de patiënt als voor de verpleegkundige.

Bij BCG én Mitomycine C moeten de omgeving en de toediener beschermd zijn tegen blootstelling. Daarom past de werkgroep dezelfde veiligheidsmaatregelen toe bij Mitomycine C en BCG.

Geconstateerd wordt dat tijdens het toedienen van cytostatica het van belang is om te zorgen voor een goede persoonlijke hygiëne conform de SRI-richtlijn Handhygiëne & Persoonlijke hygiëne medewerker. Als dit uitgangspunt wordt gerespecteerd, dan kan ook tijdens de toediening van (semi-) gesloten systemen worden volstaan met het dragen van niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen (Cytostatica | Dokterhoe, n.d.). De niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen moeten bestand zijn tegen cytostatica en voldoen aan de NEN-EN 16523-1:2015+A1:2018. Het dragen van handschoenen is noodzakelijk om te kunnen anticiperen op mogelijke calamiteiten, en zorgt voor persoonlijke veiligheid van de verpleegkundige.

Het vereist inzicht en discipline om handschoenen (persoonlijke beschermingsmiddelen) te gebruiken wanneer besmetting mogelijk is en ze uit te trekken wanneer die kans afwezig is. Besmette handschoenen kunnen namelijk zorgen voor ongemerkte verspreiding van cytostatica. Het is daarom van belang om te voorkomen dat de toediening onderbroken moet worden.

• Aan het begin van de werkzaamheden desinfecteert men de handen voordat de wegwerphandschoenen worden aangetrokken.
• Voor iedere nieuwe toediening moeten na desinfectie schone niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen worden aangetrokken.
• Trek niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen direct uit bij iedere onderbreking, bijvoorbeeld bij het opnemen van telefoon, of het afnemen van urinemonster (besmetting van urinepotje). Desinfecteer en trek steeds nieuwe handschoenen aan.
• Handschoenen moeten direct na het aan- of afkoppelen uitgetrokken worden.
• Handschoenen
• die tijdens de toedieningsprocedure zichtbaar in aanraking zijn gekomen met een cytostaticum / BCG of beschadigd worden, trekt men onmiddellijk uit. Was de handen eerst met water en zeep voor het aantrekken van nieuwe handschoenen.
• Na het beëindigen van de werkzaamheden worden de handschoenen uitgetrokken en de handen gedesinfecteerd. De uitgetrokken handschoenen zijn cytostatica-afval.

Het dragen van aanvullende beschermingsmiddelen zoals overschort en gelaatsbescherming (bril + screen) is bij de toediening niet nodig. Het systeem is namelijk ofwel voorzien van een barrière, ofwel schoongespoeld. Bovendien is de kans zeer gering dat de kleding bij normaal uitgevoerde werkprocedures besmet wordt met cytostatica (Cytostatica | Dokterhoe, n.d.).

Tijdens de toediening van Mitomycine C en BCG dienen niet vocht doorlatende absorberende onderleggers gebruikt te worden om besmetting van de omgeving te voorkomen. De niet vocht doorlatende absorberende onderleggers worden bij mannen over de bovenbenen gelegd. Bij verwijderen van de katheter (zowel bij mannen als bij vrouwen) kan de onderlegger om de kathetertip gevouwen worden om eventueel druppels aan het einde van de kathetertip op te vangen.

Vanuit het perspectief van de patiënt en hun naasten verwacht de werkgroep geen voorkeur voor de beschermende middelen die gebruikt worden tijdens de toediening van een blaasinstillatie.

In het kader van kosteneffectiviteit wordt verwacht dat het dragen van niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen wenselijker is dan routinematig gebruik van aanvullende beschermingsmiddelen (zoals overschort en gelaatsbescherming). Hiermee wordt verspilling van materialen voorkomen en worden de zorgkosten van deze aanvullende beschermingsmaatregelen beperkt, met behoud van de veiligheid voor de verpleegkundige.

In het kader van duurzaamheid wordt verwacht dat het dragen van niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen wenselijker is dan routinematig gebruik van aanvullende beschermingsmiddelen (zoals overschort en gelaatsbescherming). Hiermee wordt verspilling van materialen voorkomen en worden de afvalstromen van deze aanvullende beschermingsmaatregelen beperkt, met behoud van de veiligheid voor de verpleegkundige en de patiënt.

De werkgroep voorziet geen ongelijkheid in de toepassing van de veiligheidsmaatregelen niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen en absorberende onderleggers tijdens de uitvoering van een blaasinstillatie.

Het dragen van niet-steriele (nitril of neopreen) wegwerphandschoenen en het gebruik van absorberende onderleggers is voor patiënten, zorgverleners en beleidsmakers algemeen aanvaardbaar en sluit aan bij bestaande veiligheids- en hygiënevoorschriften. De maatregel is reeds opgenomen in de Arbocatalogus Cytostatica UMC's en maakt deel uit van de standaardzorg, waardoor implementatie geen belemmeringen kent. Verschillen tussen subgroepen of zorgdomeinen worden niet verwacht.

Regiehouder: Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN)

Datum autorisatie: september 2026

Geautoriseerd door:
• Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

• Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker

• Nederlandse Vereniging voor Urologie

In 2024 is een multidisciplinaire werkgroep gevormd bestaande uit inhoudsdeskundige leden en vertegenwoordigers van relevante beroepsgroepen en patiëntenorganisaties die betrokken zijn bij het onderwerp blaasinstillatie.

De werkgroep bestaat uit de volgende leden:  

• Mw. Jeannette Verkerk-Geelhoed, MSc, verpleegkundig specialist St. Antonius ziekenhuis, namens V&VN Urologie verpleegkundigen, voorzitter
• Prof. Dr. Jeroen van Moorselaar, uroloog Amsterdam UMC, namens de Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU)
• Dhr. Piet Klein, bestuurslid Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, namens de gelijknamige patiëntenvereniging
• Dhr. Patrick Potjes, verpleegkundige in opleiding tot specialist bij de urologische oncologie, Universitair Medisch Centrum Utrecht, namens V&VN Urologie verpleegkundigen
• Mw. Anita Smits-van de Camp, MA-ANP, verpleegkundig specialist oncologische urologie, Radboud UMC, namens V&VN VS en V&VN Oncologie.

De richtlijn is ontwikkeld met ondersteuning van het Kennisinstituut V&VN.

De ondersteuning bestond uit:  

• Dhr. Lars Dijk, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Amy den Haan, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Dhr. Mitchell van Doormaal, MSc, Senior adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Saskia Persoon, PhD, Programmamanager, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Monique Wessels, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken t/m januari 2025)
• Dhr. Stevie van Mierden, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken vanaf februari 2025)
• Dhr. Marijn Molenaar, MSc, Beleidsmedewerker, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Anne-Marie Meijering, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Marlene Dodeman, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Ashley Spoelstra, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)

De ontwikkeling is gefinancierd vanuit de Kwaliteitsgelden Verpleging en Verzorging (ZonMw). De financier heeft op geen enkele wijze invloed gehad op de inhoud van de richtlijn. 

De ‘Code ter voorkoming van oneigenlijke Beïnvloeding door belangenverstrengeling’ is gevolgd. De belangen van de werkgroepleden en betrokken richtlijnadviseurs zijn bij de start en na afronding van de richtlijnontwikkeling geïnventariseerd door middel van de KNAW-code belangenverstrengeling. Eventuele belangenverstrengeling en beheersmaatregelen zijn besproken binnen de werkgroep. Een interne belangencommissie heeft de belangen en eventuele voorgestelde maatregelen gecontroleerd. In onderstaande tabel zijn de opgegeven belangen samengevat en eventueel voorgestelde acties opgenomen.

De afzonderlijke belangenverklaringen kunnen opgevraagd worden bij Kennisinstituut V&VN.

Het zorgvragersperspectief is geborgd in alle fases van de richtlijnontwikkeling. In de werkgroep is het zorgvragersperspectief afgestemd met Patiëntenfederatie Nederland en vertegenwoordigd door een werkgroeplid van Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker. In de commentaarfase is de conceptrichtlijn schriftelijk ter commentaar voorgelegd aan Patiëntenfederatie Nederland en Patiëntenfederatie blaas- of nierkanker.

Bij de richtlijnontwikkeling is de standaard aanpak van V&VN, gebaseerd op de AQUA-leidraad, gevolgd (Zorginstituut Nederland, 2021). De GRADE methodiek neemt hierbij een belangrijke plaats in (Neumann et al, 2024). De richtlijn is modulair opgebouwd zodat onderhoud efficiënt en flexibel kan plaatsvinden.  

De werkgroep heeft de knelpunten geïnventariseerd met een vragenlijst en het concept raamwerk schriftelijk voorgelegd aan verschillende partijen. De partijen die hieraan meededen zijn: Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), ActiZ. Geïnventariseerde knelpunten zijn vervolgens besproken en geprioriteerd, waarna deze omgezet zijn naar uitgangsvragen.

De uitgangsvragen zijn beantwoord middels de GRADE methodiek (Neumann et al, 2024). Waar mogelijk is systematisch gezocht naar wetenschappelijke literatuur. Vervolgens zijn op basis van de GRADE methodiek literatuurconclusies opgesteld. Middels het GRADE 'evidence-to-decision' framework heeft de werkgroep overwegingen in kaart gebracht en de rationale beschreven. Op basis van de relevante overwegingen is de richting en sterkte van een aanbeveling bepaald.

Bij uitgangsvragen waarbij het niet nuttig/mogelijk werd geacht om voor de beantwoording een (volledige) literatuuranalyse met GRADE beoordeling uit te voeren, is de reden hiervoor beschreven bij de betreffende module.  Binnen iedere module afzonderlijk is de verantwoording van de beantwoorden van de uitgangsvraag specifiek en transparant beschreven.

De conceptrichtlijn is ter becommentariëring voorgelegd aan de volgende verenigingen en (patiënt)organisaties: Actiz, IGJ, Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Patiëntenfederatie Nederland, Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, UMC NL, Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), Zorginstituut Nederland (ZiNL), Zorgverzekeraars Nederland (ZN).

De commentaren zijn verzameld, besproken en door de werkgroep zo veel mogelijk verwerkt in de conceptrichtlijn. Vervolgens is de richtlijn voor autorisatie/accordering voorgelegd aan de primair betrokken verenigingen en (patiënt)organisaties.

De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat deze aanbevelingen in een individueel geval niet van toepassing zijn. Er kunnen zich feiten of omstandigheden voordoen waardoor het wenselijk is dat in het belang van de patiënten van de richtlijn wordt afgeweken. Wanneer van de richtlijn wordt afgeweken dient dit beargumenteerd en gedocumenteerd te worden en is de verantwoordelijkheid van de zorgverlener.

Conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) is bij deze richtlijn geëvalueerd of de aanbevelingen uit de richtlijn substantiële financiële gevolgen hebben. Uit de kwalitatieve raming blijkt dat er waarschijnlijk geen substantiële gevolgen zijn (zoals deze gedefinieerd zijn in het Uitvoeringsbesluit Wkkgz, lid 3).

De werkgroep heeft bij elke richtlijnmodule per aanbeveling een advies uitgebracht over het tijdspad voor de implementatie, de daarvoor benodigde randvoorwaarden en de acties die de verschillende partijen dienen te ondernemen. Hiervoor is specifiek gekeken naar de factoren die de implementatie van de aanbeveling in de lokale setting kunnen bevorderen of belemmeren.     

Tijdens de ontwikkeling van de richtlijn is gebleken dat er naar sommige vragen uit de praktijk nog onvoldoende onderzoek is gedaan. Vervolgonderzoek is nodig om in de toekomst deze vragen duidelijker te kunnen beantwoorden. De kennisvragen zijn toegevoegd aan de modules.

Gezondheidsraad, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), & Federatie Medisch Specialisten (FMS). (2017). Gedragscode belangenverstrengeling: Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling (geactualiseerd januari 2017). https://storage.knaw.nl/2022-08/Gedragscode-belangenverstrengeling-januari-2017.pdf

Neumann I, Schünemann H (Editors). The GRADE Book version 1.0 (updated September 2024). The GRADE Working Group.

Zorginstituut Nederland. (2021). AQUA-leidraad: Leidraad voor kwaliteitsstandaarden [PDF]. AQUA-Leidraad (voorheen Leidraad voor kwaliteitsstandaarden) | Ontwikkeltools | Zorginzicht

Specificatie van de uitkomstmaten 

*De werkgroep heeft de volgende grenzen voor klinisch relevante verschillen vastgesteld: een relatief risico van 0,75 of 1,25 

Er is op 12 augustus 2024 gezocht in Medline (via OVID) en CINAHL (via EBSCO), Invert met behulp van relevante zoektermen. Er is gefilterd op: studies vanaf 2005, Engels, Nederlands, Duits en Frans, systematische reviews (SRs), randomized controlled trials (RCTs) en overig vergelijkend onderzoek.

De zoekverantwoording is toegevoegd in bijlage 3.1.

De search leverde in totaal 987 titels op (zie PRISMA Flow diagram, bijlage 3.2). Op basis van titel en abstract werden tien studies voorgeselecteerd. Na screening van de volledige tekst, werden deze tien studies geëxcludeerd (zie bijlage 3.3 – exclusietabel)

Er konden geen studies worden opgenomen in de literatuursamenvatting.

Er is geen literatuur gevonden die de zoekvraag naar veiligheidsvoorschriften na het toedienen van een blaasinstillatie bij patiënten beantwoordt. Voor geen van de (cruciale of belangrijke) uitkomstmaten zijn directe onderzoeksgegevens beschikbaar.

Deze aanbevelingen zijn niet gebaseerd op vergelijkend klinisch onderzoek, maar op bestaande richtlijnen/protocollen en expert opinion.

Patiënt verzorging
Blaasinstillaties vinden veelal poliklinisch plaats, waarna de patiënt direct naar huis gaat. Hierdoor verplaatst het potentiële blootstellingsrisico zich van de zorginstelling naar de thuissituatie. Voor maatregelen rondom patiëntverzorging wordt verwezen naar de Arbocatalogus Cytostatica UMC's (Cytostatica | Dokterhoe, n.d.) die is opgesteld ter bescherming van patiënten, zorgverleners en de omgeving.

Standaard schoonmaken omgeving
Voor het schoonmaken van de omgeving bij blaasinstillatie moet zoveel mogelijk gebruik worden gemaakt van niet-agressieve pH-neutrale of lichtalkalische schoonmaakmiddelen. Dit minimaliseert onnodige blootstelling aan agressieve reinigingsmiddelen.

Toiletgebruik
Na de blaasinstillatie dient de patiënt (ook mannen) zittend te urineren, om spatten te voorkomen. De patiënt dient het toilet tweemaal door te spoelen met het deksel dicht en daarna de handen te wassen.

Indien de patiënt een verblijfskatheter heeft, is het belangrijk om de patiënt in het ziekenhuis te houden totdat de spoelvloeistof in de katheterzak is opgevangen en wordt afgevoerd via een SZA-bak.

Op basis van bekende microbiologische eigenschappen kan BCG worden geïnactiveerd door natriumhypochloriet 5% (vloeibaar of tablet). Natriumhypochloriet kan aan de urine toe worden gevoegd voordat het toilet doorgespoeld wordt. Er kan een chloorlucht ontstaan. De chloorlucht is erger als de urine meer zuur is. Dit blijft beperkt omdat heel zure urine niet voorkomt.

Eén chloortablet wordt als voldoende beschouwd om de urine adequaat te behandelen. In de thuissituatie volstaat een kleine hoeveelheid vloeibare chloor in de toiletpot na het urineren.

Bij Mitomycine C dient het sanitair minimaal eenmaal per dag gereinigd te worden met een pH-neutraal of alkalisch schoonmaakmiddel. Bij BCG dient het sanitair minimaal 1 keer per dag gereinigd te worden met chloor.

Seksualiteit na blaasinstillatie
Bij behandeling met BCG bestaat een risico op transmissie van de tuberkelbacil via seksueel contact. Uit voorzorg wordt uitgegaan van een potentieel risico tot één week na toediening. Het gebruik van een condoom wordt aanbevolen.

Bij behandeling met Mitomycine C is het doel het beschermen van de partner tegen blootstelling aan het cytostaticum. Op basis van farmacologische en praktische overwegingen wordt aangenomen dat twee dagen na toediening een veilige marge biedt. Gedurende deze periode wordt condoomgebruik aanbevolen.

Bij zowel Mitomycine C als BCG worden voorzorgsmaatregelen aanbevolen om zwangerschap te voorkomen.

Voorzorgsmaatregelen voor zorgverlener
Na toediening van een blaasinstillatie kan de patiënt gedurende een risicoperiode van circa 1 tot 7 dagen (afhankelijk van het gebruikte cytostaticum) een bron van blootstelling vormen voor zorgverleners. Indien mogelijk wordt aanbevolen handelingen waarbij contact met lichaamsvloeistoffen kan optreden, zoals het verzamelen van urine, niet in deze periode te laten plaatsvinden. Indien dergelijke handelingen medisch noodzakelijk zijn, dienen passende voorzorgsmaatregelen te worden getroffen conform de Arbocatalogus Cytostatica UMC's (Cytostatica | Dokterhoe, n.d.).

Afvalverwerking
Voor al het materiaal dat mogelijk met cytostatica is besmet, wordt aanbevolen gebruik te maken van speciale SZA-bakken (specifiek ziekenhuisafval) met voetpedaal. Deze werkwijze sluit aan bij de Arbocatalogus Cytostatica UMC’s en heeft als doel het minimaliseren van blootstelling en het veilig afvoeren van besmet materiaal.

Gewenste effecten
De gewenste effecten van de interventies (voorzorgs- en de hygiënemaatregelen) zijn vermindering van blootstelling van de patiënt en naasten aan potentieel schadelijke stoffen en vergroten van de veiligheid in de thuissituatie. De voorzorgsmaatregelen voor verpleegkundigen zijn gericht op het verminderen van beroepsmatige blootstelling aan cytostatica.

Ongewenste effecten
De ongewenste effecten zijn beperkt en betreffen met name extra belasting voor de patiënt in de vorm van gedrags- en hygiënemaatregelen. Voor verpleegkundigen zijn er geen aanwijzingen voor nadelige effecten.

Hoewel de ongewenste effecten beperkt zijn, kunnen de aanbevolen maatregelen voor patiënten een tijdelijke extra belasting betekenen in de vorm van gedrags- en hygiënemaatregelen, met mogelijke invloed op comfort, privacy en intimiteit. Vanuit het perspectief van de patiënt en hun naasten wordt geen voorkeur voor de beschermende maatregelen die de zorgverlener neemt verwacht.

Er zijn geen studies beschikbaar over de kosteneffectiviteit van de veiligheidsmaatregelen. Het middelenbeslag wordt als gering beschouwd en het is de verwachting dat de maatregelen geen relevante invloed hebben op de zorgkosten.

Er is geen literatuur beschikbaar over de duurzaamheid van de veiligheidsmaatregelen. De maatregelen sluiten grotendeels aan bij bestaande werkwijzen en hebben naar verwachting een beperkte impact op duurzaamheid.

Er wordt geen verschil verwacht in toegang tot of effectiviteit van de veiligheidsmaatregelen tussen specifieke groepen. De maatregelen hebben naar verwachting geen invloed op gezondheidsongelijkheid.

De omschreven veiligheidsmaatregelen worden voor patiënten, zorgverleners en beleidsmakers als algemeen aanvaardbaar geacht en maken deel uit van de standaardzorg, waardoor implementatie geen belemmeringen kent. Verschillen tussen subgroepen of zorgdomeinen worden niet verwacht.

Regiehouder: Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN)

Datum autorisatie: september 2026

Geautoriseerd door:
• Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

• Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker

• Nederlandse Vereniging voor Urologie

In 2024 is een multidisciplinaire werkgroep gevormd bestaande uit inhoudsdeskundige leden en vertegenwoordigers van relevante beroepsgroepen en patiëntenorganisaties die betrokken zijn bij het onderwerp blaasinstillatie.

De werkgroep bestaat uit de volgende leden:  

• Mw. Jeannette Verkerk-Geelhoed, MSc, verpleegkundig specialist St. Antonius ziekenhuis, namens V&VN Urologie verpleegkundigen, voorzitter
• Prof. Dr. Jeroen van Moorselaar, uroloog Amsterdam UMC, namens de Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU)
• Dhr. Piet Klein, bestuurslid Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, namens de gelijknamige patiëntenvereniging
• Dhr. Patrick Potjes, verpleegkundige in opleiding tot specialist bij de urologische oncologie, Universitair Medisch Centrum Utrecht, namens V&VN Urologie verpleegkundigen
• Mw. Anita Smits-van de Camp, MA-ANP, verpleegkundig specialist oncologische urologie, Radboud UMC, namens V&VN VS en V&VN Oncologie.

De richtlijn is ontwikkeld met ondersteuning van het Kennisinstituut V&VN.

De ondersteuning bestond uit:  

• Dhr. Lars Dijk, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Amy den Haan, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Dhr. Mitchell van Doormaal, MSc, Senior adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Saskia Persoon, PhD, Programmamanager, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Monique Wessels, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken t/m januari 2025)
• Dhr. Stevie van Mierden, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken vanaf februari 2025)
• Dhr. Marijn Molenaar, MSc, Beleidsmedewerker, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Anne-Marie Meijering, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Marlene Dodeman, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Ashley Spoelstra, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)

De ontwikkeling is gefinancierd vanuit de Kwaliteitsgelden Verpleging en Verzorging (ZonMw). De financier heeft op geen enkele wijze invloed gehad op de inhoud van de richtlijn. 

De ‘Code ter voorkoming van oneigenlijke Beïnvloeding door belangenverstrengeling’ is gevolgd. De belangen van de werkgroepleden en betrokken richtlijnadviseurs zijn bij de start en na afronding van de richtlijnontwikkeling geïnventariseerd door middel van de KNAW-code belangenverstrengeling. Eventuele belangenverstrengeling en beheersmaatregelen zijn besproken binnen de werkgroep. Een interne belangencommissie heeft de belangen en eventuele voorgestelde maatregelen gecontroleerd. In onderstaande tabel zijn de opgegeven belangen samengevat en eventueel voorgestelde acties opgenomen.

De afzonderlijke belangenverklaringen kunnen opgevraagd worden bij Kennisinstituut V&VN.

Het zorgvragersperspectief is geborgd in alle fases van de richtlijnontwikkeling. In de werkgroep is het zorgvragersperspectief afgestemd met Patiëntenfederatie Nederland en vertegenwoordigd door een werkgroeplid van Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker. In de commentaarfase is de conceptrichtlijn schriftelijk ter commentaar voorgelegd aan Patiëntenfederatie Nederland en Patiëntenfederatie blaas- of nierkanker.

Bij de richtlijnontwikkeling is de standaard aanpak van V&VN, gebaseerd op de AQUA-leidraad, gevolgd (Zorginstituut Nederland, 2021). De GRADE methodiek neemt hierbij een belangrijke plaats in (Neumann et al, 2024). De richtlijn is modulair opgebouwd zodat onderhoud efficiënt en flexibel kan plaatsvinden.  

De werkgroep heeft de knelpunten geïnventariseerd met een vragenlijst en het concept raamwerk schriftelijk voorgelegd aan verschillende partijen. De partijen die hieraan meededen zijn: Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), ActiZ. Geïnventariseerde knelpunten zijn vervolgens besproken en geprioriteerd, waarna deze omgezet zijn naar uitgangsvragen.

De uitgangsvragen zijn beantwoord middels de GRADE methodiek (Neumann et al, 2024). Waar mogelijk is systematisch gezocht naar wetenschappelijke literatuur. Vervolgens zijn op basis van de GRADE methodiek literatuurconclusies opgesteld. Middels het GRADE 'evidence-to-decision' framework heeft de werkgroep overwegingen in kaart gebracht en de rationale beschreven. Op basis van de relevante overwegingen is de richting en sterkte van een aanbeveling bepaald.

Bij uitgangsvragen waarbij het niet nuttig/mogelijk werd geacht om voor de beantwoording een (volledige) literatuuranalyse met GRADE beoordeling uit te voeren, is de reden hiervoor beschreven bij de betreffende module.  Binnen iedere module afzonderlijk is de verantwoording van de beantwoorden van de uitgangsvraag specifiek en transparant beschreven.

De conceptrichtlijn is ter becommentariëring voorgelegd aan de volgende verenigingen en (patiënt)organisaties: Actiz, IGJ, Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Patiëntenfederatie Nederland, Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, UMC NL, Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), Zorginstituut Nederland (ZiNL), Zorgverzekeraars Nederland (ZN).

De commentaren zijn verzameld, besproken en door de werkgroep zo veel mogelijk verwerkt in de conceptrichtlijn. Vervolgens is de richtlijn voor autorisatie/accordering voorgelegd aan de primair betrokken verenigingen en (patiënt)organisaties.

De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat deze aanbevelingen in een individueel geval niet van toepassing zijn. Er kunnen zich feiten of omstandigheden voordoen waardoor het wenselijk is dat in het belang van de patiënten van de richtlijn wordt afgeweken. Wanneer van de richtlijn wordt afgeweken dient dit beargumenteerd en gedocumenteerd te worden en is de verantwoordelijkheid van de zorgverlener.

Conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) is bij deze richtlijn geëvalueerd of de aanbevelingen uit de richtlijn substantiële financiële gevolgen hebben. Uit de kwalitatieve raming blijkt dat er waarschijnlijk geen substantiële gevolgen zijn (zoals deze gedefinieerd zijn in het Uitvoeringsbesluit Wkkgz, lid 3).

De werkgroep heeft bij elke richtlijnmodule per aanbeveling een advies uitgebracht over het tijdspad voor de implementatie, de daarvoor benodigde randvoorwaarden en de acties die de verschillende partijen dienen te ondernemen. Hiervoor is specifiek gekeken naar de factoren die de implementatie van de aanbeveling in de lokale setting kunnen bevorderen of belemmeren.     

Tijdens de ontwikkeling van de richtlijn is gebleken dat er naar sommige vragen uit de praktijk nog onvoldoende onderzoek is gedaan. Vervolgonderzoek is nodig om in de toekomst deze vragen duidelijker te kunnen beantwoorden. De kennisvragen zijn toegevoegd aan de modules.

Gezondheidsraad, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), & Federatie Medisch Specialisten (FMS). (2017). Gedragscode belangenverstrengeling: Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling (geactualiseerd januari 2017). https://storage.knaw.nl/2022-08/Gedragscode-belangenverstrengeling-januari-2017.pdf

Neumann I, Schünemann H (Editors). The GRADE Book version 1.0 (updated September 2024). The GRADE Working Group.

Zorginstituut Nederland. (2021). AQUA-leidraad: Leidraad voor kwaliteitsstandaarden [PDF]. AQUA-Leidraad (voorheen Leidraad voor kwaliteitsstandaarden) | Ontwikkeltools | Zorginzicht

Voor de beantwoording van de uitgangsvraag is geen literatuursearch uitgevoerd, maar is gebruik gemaakt van de European Association of Urology Nurses (EAUN) richtlijn (EAUN Guidelines on Intravesical Instillation with Mitomycin C and Bacillus Calmette-Guérin in Non-Muscle-Invasive Bladder Cancer, 2026)

Er is niet systematisch gezocht naar literatuur, waardoor er geen GRADE uitgevoerd is voor deze uitgangsvraag.

In de EAUN richtlijn zijn contra-indicaties beschreven (Tabel 1). Hoewel de uroloog rekening dient te houden met deze contra-indicaties, is het overzicht opgenomen in deze richtlijn zodat ook verpleegkundigen een overzicht hebben van de contra-indicaties voor Mitomycine C en BCG.

Op de volgende punten is op basis van klinische expertise besloten om af te wijken van de EAUN:

• Hematurie: onbekend of dit voor Mitomycine C een contra-indicatie is. Voorzichtigheid is geboden in verband met de kans op bijvoorbeeld een urineweginfectie of een perforatie.
• Na transurethrale resectie van een blaastumor: geen contra-indicatie voor Mitomycine C
• Asymptomatische bacteriurie: Geen contra-indicatie

Tabel 1. Contra-indicaties van mitomycine C en BCG

Om te beoordelen of er (mogelijk) sprake is van een contra-indicatie voor het toedienen van een blaasinstillatie en/of de blaasinstillatie veilig uitgevoerd kan worden, is het van belang dat verpleegkundigen zowel vlak voor als tijdens de behandeling vragen naar de gezondheidstoestand van de patiënt, de ervaren klachten en bijwerkingen. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen vragen die voor de eerste blaasinstillatie uitgevraagd dienen te worden, en vragen die altijd tijdens de lopende behandeling gevraagd moeten worden.

Voorafgaand aan de start van de behandeling

Voor aanvang van de eerste behandeling dienen factoren geïnventariseerd te worden die de veiligheid van de behandeling kunnen beïnvloeden.

• Het vermogen om urine op te houden en eventuele incontinentieklachten
• Aanwezigheid van allergieën
• Recent voorgeschreven medicatie
• Ontvangst van thuiszorg*

  * Indien de patiënt thuiszorg ontvangt, worden de patiënt en betrokken zorgverleners geïnformeerd over de juiste beschermingsmaatregelen om blootstelling aan resten van cytostatica of BCG te beperken. Hierbij wordt verwezen naar de handreiking (Veilig Werken Met Cytostatica – Kennisplatform, januari 2025)

Voorafgaand aan iedere behandeling

Voor iedere blaasinstillatie dienen de volgende onderwerpen besproken te worden:

• Ervaringen met de vorige blaasspoeling met Mitomycine C of BCG
• Gebruik van diuretica (plastabletten)
• Wijzigingen in medicatie sinds de vorige behandeling
• Plasklachten, waaronder:
  • Symptomen van een blaasontsteking
  • Pijn bij het plassen, blaaskrampen of jeuk
  • Toegenomen mictiefrequentie en het voortduren hiervan
  • Incontinentie en het gebruik van incontinentiemateriaal
• Aanwezigheid van huiduitslag
• Misselijkheid
• Koorts (> 38,5 °C), inclusief duur en beloop

Aanvullend bij blaasinstillatie met BCG

Bij behandeling met BCG wordt daarnaast specifiek aandacht besteed aan:

• Aanwezigheid van hematurie (bloed bij het plassen), actueel of recent

Door deze onderwerpen te bespreken met de patiënt kan de verpleegkundige een betere inschatting maken of:

• Er sprake is van een contra-indicatie (bijvoorbeeld een symptomatische urineweginfectie, allergie of hematurie)
• De patiënt in staat is om de blaasspoeling lang genoeg kan ophouden (incontinentie en/of plastabletten kunnen dit belemmeren)
• De patiënt mogelijk (onbedoeld) resten cytostatica verspreid, wat voor onveilige situaties kan zorgen voor de patiënt als ook voor naasten/zorgverleners (bijvoorbeeld bij incontinentie, onveilige afvoer van incontinentiemateriaal)

Vervolgstappen:

Als er op basis van de vragen een vermoeden is op klachten, bijwerkingen en/of complicaties dient de behandeling stopgezet te worden, en zal overleg plaats moeten vinden met het behandelend multidisciplinaire team.

Wanneer sprake is van klinische tekenen of afwijkingen die kunnen wijzen op een symptomatische urineweginfectie, dient eerst een urinescreening (dipstick) te worden uitgevoerd. Indien de dipstick afwijkend is, wordt aanvullend een urinekweek ingezet.
Indien de dipstick geen afwijkingen toont, maar de patiënt desondanks persisterende of ernstige klachten ervaart, wordt aanvullend een urinekweek ingezet. Voorafgaand aan het starten of voortzetten van de blaasinstillatie vindt hierover overleg plaats met de hoofdbehandelaar.

Geconstateerde afwijkingen, bevindingen en genomen besluiten worden vastgelegd in het elektronisch patiëntendossier. Adequate verslaglegging en onderlinge communicatie zijn essentieel voor de patiëntveiligheid en een goede samenwerking tussen betrokken zorgverleners.

Waarden en voorkeuren van patiënten en hun naasten

Door het systematisch uitvragen van klachten, bijwerkingen en complicaties is de verwachting dat de kans op complicaties bij patiënten die een blaasinstillatie ondergaan afneemt, en dat daarnaast het risico op blootstelling aan cytostatica voor de patiënt en diens naasten vermindert. Er worden geen nadelige effecten voor de patiënt en/of naasten verwacht.

Er zijn geen studies over de kosten(effectiviteit) van het uitvragen van klachten, bijwerkingen en complicaties. Er wordt verwacht dat de personeelskosten voor de tijdsinvestering van vroegtijdige screening op klachten, bijwerkingen en complicaties lager zal zijn dan de eventuele kosten voor aanvullende diagnostiek/behandelingen ten aanzien van complicaties. Bovendien voorkomt dit onnodige medicatieverspilling (indien een patiënt toch een contra-indicatie blijkt te hebben) wat leidt tot aanzienlijke kostenbesparingen.

Er zijn geen studies over de duurzaamheid van het uitvragen van klachten, bijwerkingen en complicaties. Er wordt verwacht dat vroegtijdige screening op klachten, bijwerkingen en complicaties onnodige medicatieverspilling voorkomt wat een positief effect heeft op de duurzaamheid.

Er wordt geen ongelijkheid verwacht.

Het uitvragen van klachten, bijwerkingen en complicaties is voor patiënten, zorgverleners en beleidsmakers algemeen aanvaardbaar en maakt deel uit van de standaardzorg, waardoor implementatie geen belemmeringen kent. Verschillen tussen subgroepen of zorgdomeinen worden niet verwacht.

Regiehouder: Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN)

Datum autorisatie: september 2026

Geautoriseerd door:
• Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

• Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker

• Nederlandse Vereniging voor Urologie

In 2024 is een multidisciplinaire werkgroep gevormd bestaande uit inhoudsdeskundige leden en vertegenwoordigers van relevante beroepsgroepen en patiëntenorganisaties die betrokken zijn bij het onderwerp blaasinstillatie.

De werkgroep bestaat uit de volgende leden:  

• Mw. Jeannette Verkerk-Geelhoed, MSc, verpleegkundig specialist St. Antonius ziekenhuis, namens V&VN Urologie verpleegkundigen, voorzitter
• Prof. Dr. Jeroen van Moorselaar, uroloog Amsterdam UMC, namens de Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU)
• Dhr. Piet Klein, bestuurslid Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, namens de gelijknamige patiëntenvereniging
• Dhr. Patrick Potjes, verpleegkundige in opleiding tot specialist bij de urologische oncologie, Universitair Medisch Centrum Utrecht, namens V&VN Urologie verpleegkundigen
• Mw. Anita Smits-van de Camp, MA-ANP, verpleegkundig specialist oncologische urologie, Radboud UMC, namens V&VN VS en V&VN Oncologie.

De richtlijn is ontwikkeld met ondersteuning van het Kennisinstituut V&VN.

De ondersteuning bestond uit:  

• Dhr. Lars Dijk, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Amy den Haan, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Dhr. Mitchell van Doormaal, MSc, Senior adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Saskia Persoon, PhD, Programmamanager, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Monique Wessels, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken t/m januari 2025)
• Dhr. Stevie van Mierden, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken vanaf februari 2025)
• Dhr. Marijn Molenaar, MSc, Beleidsmedewerker, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Anne-Marie Meijering, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Marlene Dodeman, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Ashley Spoelstra, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)

De ontwikkeling is gefinancierd vanuit de Kwaliteitsgelden Verpleging en Verzorging (ZonMw). De financier heeft op geen enkele wijze invloed gehad op de inhoud van de richtlijn. 

De ‘Code ter voorkoming van oneigenlijke Beïnvloeding door belangenverstrengeling’ is gevolgd. De belangen van de werkgroepleden en betrokken richtlijnadviseurs zijn bij de start en na afronding van de richtlijnontwikkeling geïnventariseerd door middel van de KNAW-code belangenverstrengeling. Eventuele belangenverstrengeling en beheersmaatregelen zijn besproken binnen de werkgroep. Een interne belangencommissie heeft de belangen en eventuele voorgestelde maatregelen gecontroleerd. In onderstaande tabel zijn de opgegeven belangen samengevat en eventueel voorgestelde acties opgenomen.

De afzonderlijke belangenverklaringen kunnen opgevraagd worden bij Kennisinstituut V&VN.

Het zorgvragersperspectief is geborgd in alle fases van de richtlijnontwikkeling. In de werkgroep is het zorgvragersperspectief afgestemd met Patiëntenfederatie Nederland en vertegenwoordigd door een werkgroeplid van Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker. In de commentaarfase is de conceptrichtlijn schriftelijk ter commentaar voorgelegd aan Patiëntenfederatie Nederland en Patiëntenfederatie blaas- of nierkanker.

Bij de richtlijnontwikkeling is de standaard aanpak van V&VN, gebaseerd op de AQUA-leidraad, gevolgd (Zorginstituut Nederland, 2021). De GRADE methodiek neemt hierbij een belangrijke plaats in (Neumann et al, 2024). De richtlijn is modulair opgebouwd zodat onderhoud efficiënt en flexibel kan plaatsvinden.  

De werkgroep heeft de knelpunten geïnventariseerd met een vragenlijst en het concept raamwerk schriftelijk voorgelegd aan verschillende partijen. De partijen die hieraan meededen zijn: Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), ActiZ. Geïnventariseerde knelpunten zijn vervolgens besproken en geprioriteerd, waarna deze omgezet zijn naar uitgangsvragen.

De uitgangsvragen zijn beantwoord middels de GRADE methodiek (Neumann et al, 2024). Waar mogelijk is systematisch gezocht naar wetenschappelijke literatuur. Vervolgens zijn op basis van de GRADE methodiek literatuurconclusies opgesteld. Middels het GRADE 'evidence-to-decision' framework heeft de werkgroep overwegingen in kaart gebracht en de rationale beschreven. Op basis van de relevante overwegingen is de richting en sterkte van een aanbeveling bepaald.

Bij uitgangsvragen waarbij het niet nuttig/mogelijk werd geacht om voor de beantwoording een (volledige) literatuuranalyse met GRADE beoordeling uit te voeren, is de reden hiervoor beschreven bij de betreffende module.  Binnen iedere module afzonderlijk is de verantwoording van de beantwoorden van de uitgangsvraag specifiek en transparant beschreven.

De conceptrichtlijn is ter becommentariëring voorgelegd aan de volgende verenigingen en (patiënt)organisaties: Actiz, IGJ, Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Patiëntenfederatie Nederland, Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, UMC NL, Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), Zorginstituut Nederland (ZiNL), Zorgverzekeraars Nederland (ZN).

De commentaren zijn verzameld, besproken en door de werkgroep zo veel mogelijk verwerkt in de conceptrichtlijn. Vervolgens is de richtlijn voor autorisatie/accordering voorgelegd aan de primair betrokken verenigingen en (patiënt)organisaties.

De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat deze aanbevelingen in een individueel geval niet van toepassing zijn. Er kunnen zich feiten of omstandigheden voordoen waardoor het wenselijk is dat in het belang van de patiënten van de richtlijn wordt afgeweken. Wanneer van de richtlijn wordt afgeweken dient dit beargumenteerd en gedocumenteerd te worden en is de verantwoordelijkheid van de zorgverlener.

Conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) is bij deze richtlijn geëvalueerd of de aanbevelingen uit de richtlijn substantiële financiële gevolgen hebben. Uit de kwalitatieve raming blijkt dat er waarschijnlijk geen substantiële gevolgen zijn (zoals deze gedefinieerd zijn in het Uitvoeringsbesluit Wkkgz, lid 3).

De werkgroep heeft bij elke richtlijnmodule per aanbeveling een advies uitgebracht over het tijdspad voor de implementatie, de daarvoor benodigde randvoorwaarden en de acties die de verschillende partijen dienen te ondernemen. Hiervoor is specifiek gekeken naar de factoren die de implementatie van de aanbeveling in de lokale setting kunnen bevorderen of belemmeren.     

Tijdens de ontwikkeling van de richtlijn is gebleken dat er naar sommige vragen uit de praktijk nog onvoldoende onderzoek is gedaan. Vervolgonderzoek is nodig om in de toekomst deze vragen duidelijker te kunnen beantwoorden. De kennisvragen zijn toegevoegd aan de modules.

Gezondheidsraad, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), & Federatie Medisch Specialisten (FMS). (2017). Gedragscode belangenverstrengeling: Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling (geactualiseerd januari 2017). https://storage.knaw.nl/2022-08/Gedragscode-belangenverstrengeling-januari-2017.pdf

Neumann I, Schünemann H (Editors). The GRADE Book version 1.0 (updated September 2024). The GRADE Working Group.

Zorginstituut Nederland. (2021). AQUA-leidraad: Leidraad voor kwaliteitsstandaarden [PDF]. AQUA-Leidraad (voorheen Leidraad voor kwaliteitsstandaarden) | Ontwikkeltools | Zorginzicht

Voor de beantwoording van de uitgangsvraag is geen literatuursearch uitgevoerd, maar er is gebruik gemaakt van de internationale European Association of Urology Nurses (EAUN) richtlijn (EAUN Guidelines on Intravesical Instillation with Mitomycin C and Bacillus Calmette-Guérin in Non-Muscle-Invasive Bladder Cancer, 2026) Deze is aangevuld en aangevuld met expert opinion.

Er is niet systematisch gezocht naar literatuur, waardoor er geen GRADE uitgevoerd is voor deze uitgangsvraag. De EAUN-richtlijn vormt de basis voor de beantwoording van de uitgangsvraag. Op basis van klinische expertise zijn de onderwerpen inhoudelijk aangepast en vertaald naar de Nederlandse setting.

In de EAUN richtlijn staat beschreven dat de volgende onderwerpen besproken moeten worden met patiënten:

• Vochtinname voorafgaand aan de blaasinstillatie
• Het vermijden van alcohol
• Medicatie die vermeden/uitgesteld moet worden voorafgaand aan de blaasinstillatie
• De meest voorkomende bijwerkingen van BCG en Mitomycine C
• Plassen/urineren na de blaasinstillatie
• De klachten en symptomen van een urineweginfectie
• Het wassen van (besmette/verontreinigde) kleding
• Seksuele activiteit na de blaasinstillatie
• Hervatten van normale activiteiten (incl. dieet, lichaamsbeweging etc.)
• Een stoppen met roken advies
• Vochtinname na de behandeling

Vóór elke behandeling moet de vochtinname worden beperkt om de concentratie van het geneesmiddel dat in contact komt met de blaaswand te maximaliseren. Hoewel de EAUN-richtlijn adviseert om 8 uur geen vocht in te nemen, wordt patiënten geadviseerd om vier uur vóór de installatie geen vocht in te nemen. Dit minimaliseert de urineproductie tijdens de therapie en vergroot het vermogen van patiënten om het middel gedurende de voorgeschreven inwerktijd vast te houden. Voor een optimale werking moet de spoeling 2 uur in de blaas blijven, maar minimaal 1 uur is essentieel voor goede werking van de medicatie. Indien de instillatieduur korter is dan 1 uur, dient dit vermeld te worden zodat het vermeld kan worden in het elektronisch patiëntendossier. Het vasthouden van de urine kan lastig zijn voor patiënten, met name na meerdere behandelingen. Het is voor patiënten prettig als dit voorafgaand besproken wordt.

Het vermijden van alcohol

Alcohol 4 uur voorafgaand aan de behandeling moet worden vermeden vanwege het diuretische effect.

Medicatie die vermeden/uitgesteld moet worden voorafgaand aan de blaasinstillatie

Antibiotica: specifiek voor patiënten die BCG toegediend krijgen, aangezien de interactie tussen antibiotica en BCG de effectiviteit van de behandeling kan verminderen.

Diuretica: kan ervoor zorgen dat dat de inwerktijd in de blaas verkort wordt. Indien verantwoord, kan geadviseerd worden om dit in te nemen na de blaasinstillatie.

De meest voorkomende bijwerkingen van BCG en MMC

Het is voor patiënten prettig om de bijwerkingen voorafgaand aan een blaasinstillatie te weten (zoals prikkeling van de urinewegen, koorts bij BCG, brandend gevoel tijdens het plassen, vaker plassen).

Plassen/urineren na de blaasinstillatie

Na afloop van de voorgeschreven inwerktijd moeten patiënten zittend plassen (ook mannen, dus geen gebruik van urinoir). Dit helpt spatten en contact van oppervlakken met restanten van het middel te beperken. Dit is wenselijk voor zowel de patiënt als de omgeving.

De wc dient 2 keer doorgespoeld te worden met de deksel dicht. Daarnaast dienen patiënten de handen te wassen na elk wc-bezoek (Veilig Werken Met Cytostatica – Kennisplatform, januari 2025).

Het wassen van (besmette/verontreinigde) kleding

Kleding dat mogelijk is verontreinigd met cytostatica door bijv. morsen of incontinentie, dient apart van andere kleding gewassen te worden. Voor het wassen van (besmette/verontreinigde) kleding wordt verwezen naar de (Veilig Werken Met Cytostatica – Kennisplatform, januari 2025).

Seksuele activiteit na de blaasinstillatie

Seksueel actieve patiënten dienen geïnformeerd te worden om tijdens de geslachtsgemeenschap barrièremiddelen/bescherming te gebruiken (bijv. condooms) of na de behandeling af te zien van geslachtsgemeenschap. Voor behandeling met BCG wordt uitgegaan van een potentiaal risico tot één week na toediening. Voor Mitomycine C wordt uitgegaan van een potentieel risico tot 2 dagen na toediening.

Hervatten van normale activiteiten (incl. dieet, lichaamsbeweging etc.)

Patiënten kunnen na de behandeling vragen hebben over welke activiteiten ze wel of niet mogen doen. Patiënten kunnen geïnformeerd worden dat zij hun normale activiteiten kunnen hervatten. Er behoeven geen verdere maatregelen genomen te worden met betrekking tot voeding en lichaamsbeweging.

Een stoppen met roken advies

Voor actieve rokers kan een stoppen met roken advies overwogen worden. Roken lijkt te resulteren in een grotere kans op terugkeer van de ziekte. Een stoppen met roken advies kan onderdeel zijn van een eerste gesprek, maar hoeft niet standaard besproken te worden tijdens herhaal behandelingen. Er zijn aanwijzingen dat BCG minder effectief is door roken (Rink et al., 2012; Sfakianos et al., 2011).

Vochtinname na de behandeling

Na afronding van de behandeling kunnen patiënten geïnformeerd worden om de vochtinname te verhogen om eventuele resterende medicatie uit de blaas te spoelen.

Waarden en voorkeuren van patiënten en hun naasten

Het geven van duidelijke, tijdige voorlichting over blaasinstillatie stelt patiënten beter in staat om met het gehele behandelingsproces om te gaan. Voordat met de behandeling wordt gestart, dienen patiënten geïnformeerd te worden over het werkingsmechanisme van de behandeling en de mogelijke bijwerkingen. Deze voorlichting vermindert mogelijk angst en onzekerheid, bevordert de zelfredzaamheid en verbetert mogelijk de therapietrouw. Door informatie te ontvangen die aansluit bij de behoeften van de patiënt en diens mantelzorger, neemt de tevredenheid over de behandeling toe, verbetert de omgang met eventuele bijwerkingen en ontstaat er meer vertrouwen in het verloop van de therapie. Daarnaast zorgt de voorlichting over veiligheidsmaatregelen er mogelijk voor dat de kans op besmetting met cytostatica voor de omgeving/naasten wordt verminderd.
Naast mondelinge voorlichting aan de patiënt en zijn naasten kunnen aanvullende instructiemethoden (zoals brochures, digitale informatie) effectief zijn voor individuele patiënten. Zo kan de informatie op een later moment nog geraadpleegd worden.

Het kan voor patiënten en hun naasten prettig zijn als de informatie tijdens de duur van de behandeling herhaald wordt, aangezien herhaling bijdraagt aan een beter begrip en het onthouden van de versterkte informatie.

De beschreven voorlichting lijkt geen aanvullende kosten met zich mee te brengen.

De beschreven voorlichting zal naar verwachting de effectiviteit van de behandeling en kans op bijwerkingen verminderen, en zou daarmee kosteneffectief kunnen zijn. Echter, wetenschappelijk bewijs hierover ontbreekt.

Er wordt geen invloed op de duurzaamheid verwacht, anders dan het eventueel printen van informatiemateriaal.

Door bij iedere patiënt en/of naaste(n) dezelfde onderwerpen te bespreken in de voorlichting wordt de gelijkheid vergroot. Echter zal de bespreking van de onderwerpen naar verwachting door bepaalde groepen minder goed worden begrepen dan door andere groepen. Dit beïnvloedt hoe de voorlichting ontvangen wordt en wat men er vervolgens mee doet. Om gelijkwaardigheid te borgen is het dan ook van belang dat de voorlichting aangepast wordt aan de patiënt en/of naaste(n).

Denk dan aan patiënten en/of naaste(n) met:

• Beperkte gezondheidsvaardigheden
• Verminderd gehoor 
• Een taalbarrière 
• Moeite met lezen en/of schrijven (laaggeletterdheid) 

Patiënten zonder een sterk sociaal netwerk, of van wie de naaste(n) niet bereid zijn om voorlichting te ontvangen, kunnen benadeeld worden. Zij hebben geen naaste(n) die naar aanleiding van de voorlichting gestimuleerd worden om actie te ondernemen.

Voor de zorgverleners is het geven van de voorgestelde voorlichting (uitgebreide voorlichting, afgestemd op de patiënt en de naaste(n)) over het algemeen zowel aanvaardbaar als haalbaar. In de beroepscode voor verpleegkundigen en verzorgenden is ook beschreven dat de verpleegkundige ervoor dient te zorgen dat de patiënt en/of vertegenwoordiger de informatie krijgt die hij/zij nodig heeft (Nederlandse Beroepscode van Verpleegkundigen en Verzorgenden, 2015).

Voorlichting kan gegeven worden door een urologie gespecialiseerde (oncologie)verpleegkundige en/of verpleegkundig specialist. In hoeverre de voorlichting goed afgestemd kan worden op de patiënt, hangt af van de kennis, ervaring en communicatieve vaardigheden van de individuele zorgverlener.

Regiehouder: Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN)

Datum autorisatie: september 2026

Geautoriseerd door:
• Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

• Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker

• Nederlandse Vereniging voor Urologie

In 2024 is een multidisciplinaire werkgroep gevormd bestaande uit inhoudsdeskundige leden en vertegenwoordigers van relevante beroepsgroepen en patiëntenorganisaties die betrokken zijn bij het onderwerp blaasinstillatie.

De werkgroep bestaat uit de volgende leden:  

• Mw. Jeannette Verkerk-Geelhoed, MSc, verpleegkundig specialist St. Antonius ziekenhuis, namens V&VN Urologie verpleegkundigen, voorzitter
• Prof. Dr. Jeroen van Moorselaar, uroloog Amsterdam UMC, namens de Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU)
• Dhr. Piet Klein, bestuurslid Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, namens de gelijknamige patiëntenvereniging
• Dhr. Patrick Potjes, verpleegkundige in opleiding tot specialist bij de urologische oncologie, Universitair Medisch Centrum Utrecht, namens V&VN Urologie verpleegkundigen
• Mw. Anita Smits-van de Camp, MA-ANP, verpleegkundig specialist oncologische urologie, Radboud UMC, namens V&VN VS en V&VN Oncologie.

De richtlijn is ontwikkeld met ondersteuning van het Kennisinstituut V&VN.

De ondersteuning bestond uit:  

• Dhr. Lars Dijk, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Amy den Haan, MSc, Adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Dhr. Mitchell van Doormaal, MSc, Senior adviseur richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Saskia Persoon, PhD, Programmamanager, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Monique Wessels, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken t/m januari 2025)
• Dhr. Stevie van Mierden, literatuurspecialist, Kennisinstituut V&VN
  (Betrokken vanaf februari 2025)
• Dhr. Marijn Molenaar, MSc, Beleidsmedewerker, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)
• Mw. Anne-Marie Meijering, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Marlene Dodeman, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (vanaf april 2025)
• Mw. Ashley Spoelstra, Projectondersteuner richtlijnen, Kennisinstituut V&VN (tot januari 2025)

De ontwikkeling is gefinancierd vanuit de Kwaliteitsgelden Verpleging en Verzorging (ZonMw). De financier heeft op geen enkele wijze invloed gehad op de inhoud van de richtlijn. 

De ‘Code ter voorkoming van oneigenlijke Beïnvloeding door belangenverstrengeling’ is gevolgd. De belangen van de werkgroepleden en betrokken richtlijnadviseurs zijn bij de start en na afronding van de richtlijnontwikkeling geïnventariseerd door middel van de KNAW-code belangenverstrengeling. Eventuele belangenverstrengeling en beheersmaatregelen zijn besproken binnen de werkgroep. Een interne belangencommissie heeft de belangen en eventuele voorgestelde maatregelen gecontroleerd. In onderstaande tabel zijn de opgegeven belangen samengevat en eventueel voorgestelde acties opgenomen.

De afzonderlijke belangenverklaringen kunnen opgevraagd worden bij Kennisinstituut V&VN.

Het zorgvragersperspectief is geborgd in alle fases van de richtlijnontwikkeling. In de werkgroep is het zorgvragersperspectief afgestemd met Patiëntenfederatie Nederland en vertegenwoordigd door een werkgroeplid van Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker. In de commentaarfase is de conceptrichtlijn schriftelijk ter commentaar voorgelegd aan Patiëntenfederatie Nederland en Patiëntenfederatie blaas- of nierkanker.

Bij de richtlijnontwikkeling is de standaard aanpak van V&VN, gebaseerd op de AQUA-leidraad, gevolgd (Zorginstituut Nederland, 2021). De GRADE methodiek neemt hierbij een belangrijke plaats in (Neumann et al, 2024). De richtlijn is modulair opgebouwd zodat onderhoud efficiënt en flexibel kan plaatsvinden.  

De werkgroep heeft de knelpunten geïnventariseerd met een vragenlijst en het concept raamwerk schriftelijk voorgelegd aan verschillende partijen. De partijen die hieraan meededen zijn: Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), ActiZ. Geïnventariseerde knelpunten zijn vervolgens besproken en geprioriteerd, waarna deze omgezet zijn naar uitgangsvragen.

De uitgangsvragen zijn beantwoord middels de GRADE methodiek (Neumann et al, 2024). Waar mogelijk is systematisch gezocht naar wetenschappelijke literatuur. Vervolgens zijn op basis van de GRADE methodiek literatuurconclusies opgesteld. Middels het GRADE 'evidence-to-decision' framework heeft de werkgroep overwegingen in kaart gebracht en de rationale beschreven. Op basis van de relevante overwegingen is de richting en sterkte van een aanbeveling bepaald.

Bij uitgangsvragen waarbij het niet nuttig/mogelijk werd geacht om voor de beantwoording een (volledige) literatuuranalyse met GRADE beoordeling uit te voeren, is de reden hiervoor beschreven bij de betreffende module.  Binnen iedere module afzonderlijk is de verantwoording van de beantwoorden van de uitgangsvraag specifiek en transparant beschreven.

De conceptrichtlijn is ter becommentariëring voorgelegd aan de volgende verenigingen en (patiënt)organisaties: Actiz, IGJ, Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA), Patiëntenfederatie Nederland, Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker, UMC NL, Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN), Vereniging voor Hygiëne & Infectiepreventie in de Gezondheidszorg (VHIG), Zorginstituut Nederland (ZiNL), Zorgverzekeraars Nederland (ZN).

De commentaren zijn verzameld, besproken en door de werkgroep zo veel mogelijk verwerkt in de conceptrichtlijn. Vervolgens is de richtlijn voor autorisatie/accordering voorgelegd aan de primair betrokken verenigingen en (patiënt)organisaties.

De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat deze aanbevelingen in een individueel geval niet van toepassing zijn. Er kunnen zich feiten of omstandigheden voordoen waardoor het wenselijk is dat in het belang van de patiënten van de richtlijn wordt afgeweken. Wanneer van de richtlijn wordt afgeweken dient dit beargumenteerd en gedocumenteerd te worden en is de verantwoordelijkheid van de zorgverlener.

Conform de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) is bij deze richtlijn geëvalueerd of de aanbevelingen uit de richtlijn substantiële financiële gevolgen hebben. Uit de kwalitatieve raming blijkt dat er waarschijnlijk geen substantiële gevolgen zijn (zoals deze gedefinieerd zijn in het Uitvoeringsbesluit Wkkgz, lid 3).

De werkgroep heeft bij elke richtlijnmodule per aanbeveling een advies uitgebracht over het tijdspad voor de implementatie, de daarvoor benodigde randvoorwaarden en de acties die de verschillende partijen dienen te ondernemen. Hiervoor is specifiek gekeken naar de factoren die de implementatie van de aanbeveling in de lokale setting kunnen bevorderen of belemmeren.     

Tijdens de ontwikkeling van de richtlijn is gebleken dat er naar sommige vragen uit de praktijk nog onvoldoende onderzoek is gedaan. Vervolgonderzoek is nodig om in de toekomst deze vragen duidelijker te kunnen beantwoorden. De kennisvragen zijn toegevoegd aan de modules.

Gezondheidsraad, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), & Federatie Medisch Specialisten (FMS). (2017). Gedragscode belangenverstrengeling: Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling (geactualiseerd januari 2017). https://storage.knaw.nl/2022-08/Gedragscode-belangenverstrengeling-januari-2017.pdf

Neumann I, Schünemann H (Editors). The GRADE Book version 1.0 (updated September 2024). The GRADE Working Group.

Zorginstituut Nederland. (2021). AQUA-leidraad: Leidraad voor kwaliteitsstandaarden [PDF]. AQUA-Leidraad (voorheen Leidraad voor kwaliteitsstandaarden) | Ontwikkeltools | Zorginzicht