Uitgangsvraag 2A: Op welke wijze kan de verpleegkundig specialist/verpleegkundige/verzorgende veranderende seksuele gezondheid met de patiënt bespreken?
Met betrekking tot deze vraag werden twee systematische reviews gevonden en een NHG-richtlijn voor huisartsen (2015). De studie van Kotronoulas en collega’s (2009) betreft een review van 21 kwalitatieve studies over het bespreken van veranderd seksueel gedrag door oncologieverpleegkundigen. Uit deze studies blijkt dat oncologieverpleegkundigen het onderwerp seksuele gezondheid en eventuele vruchtbaarheidsproblemen nog te weinig bespreekbaar maken. Hiervoor wordt een samenvatting van 9 oorzaken (gebrek aan kennis, rolonduidelijkheid, barrières bij de patiënt, attitude verpleegkundige, barrières in de werkomgeving, gebrek aan bijscholing, culturele barrières) gegeven.

De studie van Fletcher en collega’s (2009) betreft een review over problemen die kunnen worden verwacht rondom seksuele gezondheid als gevolg van MS en hoe een multidisciplinair team dit moet oppakken. Echter uitspraken over het bespreken van seksuele gezondheid zijn in de review niet te herleiden naar geïncludeerde studies. In de NHG-richtlijn (bijlage 7) voor huisartsen (2015) worden op basis van literatuur en consensus in de werkgroep enkele formuleringen aanbevolen, welke behulpzaam kunnen zijn in het bespreekbaar maken van veranderende seksuele gezondheid bij diverse aandoeningen.

Uitgangsvraag 2B: Op welke wijze kan de verpleegkundig specialist/verpleegkundige/verzorgende seksualiteit bespreken bij patiënten met traumatische ervaringen?
Uit de search van de wetenschappelijke literatuur zijn geen studies gekomen die een antwoord geven op de uitgangsvraag en voldoen aan de gestelde (kwaliteits)criteria.

Uitgangsvraag 2C: Welke verpleegkundige interventies zijn relevant in verband met seksueel functioneren?
Vanuit de overkoepelende search (741 artikelen), zijn er 17 artikelen full tekst beoordeeld. Daarvan zijn er vijf geëxcludeerd omdat de onderbouwing ontbreekt. Vier studies zijn geëxcludeerd omdat er recentere reviews waren over hetzelfde onderwerp. Er bleven vervolgens acht reviews/richtlijnen over die geïncludeerd zijn.

In bijlage 7 staan de evidence tabellen per artikel, deze gaan allen over interventies gericht op seksueel functioneren bij patiënten met kanker. Voor ouderen en chronisch zieken zijn er geen systematische reviews geïncludeerd.

Eerst worden de twee gevonden richtlijnen beschreven en vervolgens worden de gevonden reviews onderverdeeld in bewijs voor effecten van interventies voor:

• mannen en vrouwen
• specifiek voor vrouwen
• specifiek voor mannen

Richtlijnen
Een richtlijn van voldoende kwaliteit uit Canada over seksuele problemen bij personen met kanker geeft een aantal aanbevelingen, deze staan geciteerd in kader 1. Deze richtlijn is later geadapteerd door de American society of clinical oncology en bevat dezelfde inhoud.

Kader 1: Aanbevelingen uit de Canadese/Amerikaanse richtlijn

Mannen en vrouwen
In een systematische review (n=15 (5 RCT’s)) met meta-analyse van lage kwaliteit werd de effectiviteit van psycho-educatie onderzocht bij mannen en vrouwen met kanker op het seksueel functioneren (fysieke, psychologische, cognitieve en sociale uitkomsten). Psycho-educatie had een middelgroot effect (SMD=0,75 (95% BI 0,51-1,00)).

Vrouwen
In een redelijk goed uitgevoerde systematische review (n=28)) is het effect onderzocht van psycho-educatie of psychotherapie, al dan niet in een groep of met partner, op seksueel functioneren bij vrouwen die gynaecologische kanker hebben gehad. Op basis van de gevonden resultaten konden de auteurs geen eenduidige conclusies trekken. In een redelijk goed uitgevoerde systematische review (n=11 RCT’s; N=975) is de effectiviteit van psycho-educatie (gericht op acceptatie en herstel) onderzocht bij vrouwen met gynaecologische kanker op het seksueel functioneren. Op basis van een narratieve conclusie (uitkomstmaten waren te heterogeen voor een meta-analyse) werden er aanbevelingen gedaan (Zie kader 2).

Kader 2

In een systematische review met meta-analyse van lage kwaliteit werd de effectiviteit van verschillende type interventies onderzocht bij vrouwen die borstkanker hebben (gehad) en last hebben van seksueel disfunctioneren. Psycho-educatie had een redelijk tot groot positief effect op seksueel functioneren.

Mannen
In een redelijk goed uitgevoerde systematische review (n=8 RCT’s; N=915) werd de effectiviteit van psycho-educatie onderzocht bij mannen met een prostatectomie die last hadden van erectieproblemen. Psycho-educatie (informatie voorziening of behandeling) was effectiever op coping m.b.t. het seksueel functioneren dan gebruikelijke zorg. In een zwak uitgevoerde systematische review (n=16 RCT’s) werd de effectiviteit van psychosociale interventies onderzocht bij mannen met prostaatkanker op het seksueel functioneren. Één op één interventies waar seksueel functioneren veel aandacht kreeg had enig effect op het verbeteren van het seksueel functioneren.